Florida Radik qızı Mehrəliyeva

Anadan olduğu yer

Azərbaycan, Xaçmaz rayonu, Yalama kəndi

Təvəllüdü

01.11.1977

Bitirdiyi ali təhsil müəssisəsi

Bakı Dövlət Universiteti, Fizika fakültəsi

Elmi dərəcəsi

biologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Elmi rütbəsi

dosent

Fəlsəfə doktoru dissertasiyasının ixtisas şifri, ixtisasın adı və mövzusu

2406.01

Biofizika

“Müxtəlif selen statusuna malik olan eritrositlərdə induksiyalaşan oksidləşdirici-destruktiv proseslər”

Çapdan çıxmış elmi əsərlərinin ümumi sayı

55

Xaricdə çıxmış elmi əsərlərinin sayı

34

Beynəlxalq bazalarda referatlaşdırılan və indeksləşdirilən jurnallarda çap olunan məqalələrin sayı

8

Müəlliflik şəhadətnamələrinin və patentlərin sayı

Kadr hazırlığı:

          fəlsəfə doktorlarının sayı

Əsas elmi nailiyyətləri

1. Müəyyən olunub ki, eritrositlərin induksiya olunmuş oksidləşməsinin ilkin həlqəsi hemoqlobinin (Hb) oksidləşdirici modifikasiyasıdır (MetHb-nin toplanması və s.) və bu proses oksidləşdirici hemolizi sürətləndirir. MetHb-nin toplanmasının lag-dövrü hemolizin lag-dövründən ≈ 2 dəfə qısadır.

2. Təsdiq olunub ki, eritrositləri selenlə təminatı oksidləşdirici reaksiyaların tənzimlənməsində mühüm rolu var. Heyvanların eritrositlərini ekzogen selenlə zənginləşdirilməsi nəticəsində (natrium selenitin parenteral daxil edilməsi - 0,5 mq/kq) qlutation peroksidazanın (QP) aktivliyinin artırılması və onların oksidləşdirici rezistentliyini gücləndirir, selenin defisiti isə (model - hamilə qadınların qanı) MetHb-nin toplanmasını sürətləndirir və eritrositlərdə lipid peroksidləşməsini intensivləşdirir.

3. Eritrositdaxili selenin paylanması növ spesifikliyinə malikdir. Beləki, siçovulda selenin 75% QP fraksiyasına, < 25% Hb fraksiyasına daxil olur. Dəniz donuzcuğu və insan üçün əksinə - 15-30% QP fraksiyasına və 70-85% Hb fraksiyasına daxil olur. Siçovulun eritrositlərində selenin ümumi miqdarı insan və dəniz donuzcuğu eritrositlərindəki səviyyəsindən 1,5 dəfədən də çoxdur.

4. Azərbaycan əhalisinin (Bakı ş. nümunəsində) selenin müasir statusu qiymətləndirilib və alınmış nəticələr göstərir ki, XX əsrin 70-ci illərində müəyyən olunmuş miqdara nisbətən bugünkü selen statusu əhəmiyyətli dərəcədə azalıb: qanda 120 mkq/l qarşı »90 mkq/l. Qanda selenin miqdarı və QP aktivliyi arasında sıx korrelyasiya (r»0,71) olduğunu müəyyən olunub, bu da ölkənin əhalisinin selenlə təminatının aşağı səviyyədə olduğunu təsdiq edir.

5. Göstərilib ki, hamiləlik dövründə qadınların qanında selenin miqdarı ≈ 2 dəfə azalaraq kritik dəyərə çatır  (≈40%), QP aktivliyi isə 30-50% qədər azalır, bu da qanda selenin miqdarını müəyyən etməklə onun statusuna nəzarət etmək mümkün olduğunu, selenin statusunun korreksiyasının faydalı olduğunu göstərir.

6. Hamiləlik dövründə Hb fraksiyasında həm selenin miqdarının azalması (≈ 2 dəfəyə qədər), həm də QP aktivliyinin də (30% qədər) azalması müşahidə olunub, bu isə göstərilən parametrlər arasında müəyyən əlaqənin olduğunu sübut edir.

7. Natrium nitritlə induksiya olunmuş oksidləşdirici stress əsas antiperoksid fermentlərin - katalaza və qlutation peroksidazanın aktivliyinə dozadan asılı təsir göstərir. Natrium nitritin qatılığı artanda katalazanın aktivliyi monoton şəkildə azalır. Lakin, QP-nin aktivliyində iki fazalı dəyişiklik müşahidə olunur: aşağı dozalar QP aktivliyinin artmasını stimullaşdırır; yüksək dozalar isə onu azaldır.

8. QP aktivliyindəki dəyişikliklər eritrositlərin lipid peroksidləşməsinin artması ilə mənfi korrelyasiya göstərir, bu da nitritlərə məruz qaldıqda eritrositlərin lipid peroksidləşməsinin tənzimlənməsində endogen antioksidant kimi selenoferment QP və selenin dominant rolunu göstərir.

9. Natrium selenitin 5 mkM son qatılığında eritrositləri ehtiva edən inkubasiya mühitində istifadəsi bütün hallarda natrium nitritin oksidləşdirici təsirinin azalmasına səbəb olur: eritrositlərin lipid peroksidləşməsinin intensivliyinin azalması, methemoqlobinin toplanması, QP və katalaza aktivliyinin inhibirləşməsinin azalması.

10. Hemoqlobinə daxil olan selen (natrium selenit, 10 mkM) onun oksidləşdirici modifikasiyasının (oksihemoqlobinin tükənməsi, methemoqlobinin və ferrilhemoqlobinin toplanması) gedişini ləngidir, nəticədə hidrogen peroksidi utilizasiya edən antioksidləşdiri fermentlərin (katalaza, qlutation peroksidaza və peroksiredoksin-2) fəaliyyəti olmadığı halda hemin oksidləşdirici destruksiyasını əks etdirən fluoressent piklərində nəzərə çarpacaq (20-30%) azalma müşahidə olunur, yəni selen hemoqlobində sərbəst antioksidant rolunu oynaya bilər.

Elmi əsərlərinin adları

1. Т.М. Гусейнов, Ф.Р. Яхъяева, Р.Т. Гулиева. Протекторное действие селена от неблагоприятного фактора окружающей среды // Reproduktiv sağlamlıq və perinatologiya, 2005, № 3, с. 48-52.

2. Ф.Р. Яхъяева, Т.М. Гусейнов. Действие электрических полей высокой напряженности на эритроциты с пониженным статусом селена // Экоэнергетика, 2007, № 2, с. 38-40.

3. Р.Т. Гулиева, Ф.Р. Яхъяева, Т.М. Гусейнов. Озон как инициатор окислительных процессов в клетках красной крови // Биомедицина, Баку, 2008, № 2, с. 30-33.

4. Р.Т. Гулиева, Ф.Р. Яхъяева. Особенности индуцированного озоном окисления эритроцитов животных с различным метаболизмом селена // Известия, серия биологических наук, 2008, №5-6, с.179-183.

5. Т.М. Гусейнов, Ф.Р. Яхъяева, Р.Т. Гулиева. Влияние селена на устойчивость гемоглобина к фотоокислительным процессам // Украинский биохимический журнал, 2012, т. 84, № 2, стр. 53-60.

6. Т.М. Гусейнов, Ф.Р. Яхъяева, Э.С. Багирова, Р.Т. Гулиева. Селен и проблема репродуктивного женского здоровья // Микроэлементы в медицине, 2012, т. 13, № 1, с. 25-28.

7. Т.М. Гусейнов, Р.Т. Гулиева, Ф.Р. Яхъяева, Э.Д. Багирова. Пероксидазная активность гемоглобина (в присутствии GSH) в лизатах эритроцитов беременных женщин с Г-6-ФД дефицитом при воздействии электрического поля высокой напряженности // Электронный журнал «Вестник Новосибирского государственного педагогического университета». Новосибирск, 2013, 6(16), с.106-114.

8. Т.М. Гусейнов, Ф.Р. Яхъяева. Селен и старение, роль селена в геронтологических процессах // Биомедицина, № 4, 2015, с. 3-7.

9. С.Я. Гусейнова, Р.Т. Гулиева, М.З. Дадашов, А.И. Джафаров, Ф.Р. Яхъяева, Т.М. Гусейнов. Окислительная модификация гемоглобина изолированных эритроцитов в инкубационной среде, содержащей нитрит натрия и селенит натрия // Электронный журнал «Вестник Новосибирского государственного педагогического университета». Новосибирск, 2016, 5(33), с. 207-217.

10. С.Я. Гусейнова, Т.М. Гусейнов, Р.Т. Гулиева, Ф.Р. Яхъяева, М.З. Дадашов, А.И. Джафаров. Регуляция селеном окислительных процессов в крови крыс, индуцированных нитритом натрия // Микроэлементы в медицине, 2017, т. 18, № 4, с. 13-17.

11. С.Я. Гусейнова, Р.Т. Гулиева, Ф.Р. Яхъяева, Т.М. Гусейнов. Проблема йоддефицита в Азербайджане. Роль микроэлемента селена в регуляции метаболизма йода // Биомедицина, 2019, № 2, с. 4-12

12. Т.М. Гусейнов, Р.Т. Гулиева, Ф.Р. Яхъяева.  Биологическое значение селена и его место при  РНК вирусных заболеваниях // Микроэлементы в медицине. 2020, 21(4), с. 21-31. Импакт-фактор РИНЦ: 0,828 (DOI: 10.19112/2413-6174-2020-21-4-21-31) (https://journal.microelements.ru/uploads/2020_4/21_31_21(4)_2020.pdf)

13. T.M. Huseynov, S.Y. Huseynova, R.T. Guliyeva, M.Z. Dadashov, S.М. Rahmanova (Maharramova), F.R. Yakhyayeva, S.А. Jafarova, Characteristics of oxidative stress induced by moderate doses of sodium nitrite in isolated erythrocytes in the presence of sodium selenite // Микроэлементы в медицине. 2021. 22(2):25-35; Импакт-фактор РИНЦ: 0,828 (https://journal.microelements.ru/uploads/2021_2/25_35_22(2)_2021.pdf)

14. Т.М. Гусейнов, С.М. Рахманова, Ф.Р. Мехралиева, Г.Я. Абыев. Селен и оксид азота в гемоглобине «друзья» или соперники? // Azərbaycan təbabətinin müasir nailiyyətləri. 2023, № 2, c. 262-266.

15. Т.М. Гусейнов, С.М. Рахманова, Ф.Р. Мехралиева. Селен как протектор от пероксидводородной окислительной деградации гема гемоглобина без участия глутатионпероксидазного механизма // Biophysics (Russian Federation), 2025, т. 70, №1, с. 104-111. CiteScore 1.2, Scopus, Q4. https://doi.org/10.1134/S0006350925700125

Respublika, beynəlxalq və xarici ölkələrin elmi qurumlarında üzvlüyü

Pedaqoji fəaliyyəti

AR ETN Fizika İnstitutu, AR ETN Biofizika İnstitutu

Digər fəaliyyəti

Təltif və mükafatları

İş yeri və ünvanı

Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi “Molekulyar Biologiya İnstitutu” PHŞ,

AZ1073, Bakı ş., İzzət Nəbiyev küçəsi, 11

Vəzifəsi

böyük elmi işçi

Xidməti tel.

Mobil tel.

+994559159335

Ev tel.

Faks

Elektron poçtu

fl.yahyayeva@gmail.com